In Search of Reza Shah (Volume 1) – Persian Edition
In Search of Reza Shah (Volume 1) – Persian Edition
در جستجوی رضاشاه (جلد اول)
What kind of Iran did Reza Shah envision, and how should we understand his legacy?
From Alasht to the throne and into exile, Reza Shah’s life was intertwined with transformations that shaped Iran’s destiny. But behind the conflicting portraits of the founder of the Pahlavi dynasty, what ideas, aspirations, and contradictions lay hidden?
Abbas Milani, author of The Persian Sphinx and The Shah, now sets out in search of Reza Shah. Through a fresh reading of documents, writings, travel accounts, and speeches, he examines Reza Shah’s understanding of modernity, Iranian identity, and the place of religion in society, exploring the fraught relationship between modernization and authoritarianism.
This biography seeks neither to create a faultless saint nor to perpetuate a demonic image. Milani challenges conventional narratives, setting aside preconceptions and turning to historical evidence to open a path toward understanding Reza Shah.
For readers of modern Iranian history, this book is an invitation to revisit the life of a man whose era’s questions about power, freedom, and modernity remain Iran’s questions today.
در جستجوی رضاشاه (جلد اول)
سفر رضاشاه از آلاشت به تخت سلطنت و از آنجا به غربتی ناخواسته، برای ایران دستاوردها و پیامدهایی فراوان داشت و هر روز هم بر شمار آثاری که به تمجید و تنقید آن دوران میپردازند فزونی میگیرد.
پس از این همه کتاب و مقاله و دهها هزار فتوای سیاسی در مورد رضاشاه، چرا باید کماکان در کتابی دیگر به جستجویش رفت؟ پیش از هر چیز به این خاطر که روایات تاریخی چون یک متن ادبیاند. هریک را میتوان و میباید به فراخور اهمیت آن دوران و شخصیتی که نقشی مهم در آن دوران داشت، هزار و یک بار بازخواند و با بازخوانی نقادانه باز نوشت. هر فرد از هر نسل و هر ملتی که به چنین بازخوانی بپردازد، هم به کشف لایههای تازهای از تاریخ دست مییابد و هم به مرتبۀ نویی از خودشناسی میرسد. گاه هم چون من، از نارساییهای اندیشه و درک گذشتۀ خود شرم میکند. سوای نیاز دائمی به بازخوانی و بازنویسی هرچه دقیقتر گذشته، فرایند بازخوانی تاریخ زندگی پر فراز و نشیب رضاشاه این روزها، بیش از هر زمانی دیگر، لازم به نظر میرسد.
نسلهای انقلاب سوختهای که برای چهار دهه حملات سمج و گاه سخیف رژیم اسلامی علیه رضاشاه را خوانده یا شنیدهاند، دیگر از این حملات برگذشتهاند. با ذهنی کنجکاو و نقاد و شکاک، بازخوانی تاریخ آن دوران را خود آغازیدهاند. جهل تاریخی ضامن تکرار تاریخ است و دانش نقادانۀ تاریخ شاید چراغی برای احتراز از خطاهای گذشته. نسلهای جدید ایرانیان بر آنند که بار سنگین شناخت تاریخ را به رغم همۀ سختیها و دشواریهایش، خود بر دوش بکشند و در عین حال از این راه بار دیگر بگویند محتاج و منتظر ولی و منجی نیستند.
کار تاریخ اصولا داد و ستد در احکام یقینی نیست. با شک میآغازد و به حقیقتی نسبی میانجامد. برعکس، مورخ به فروتنی میداند روایتش از تاریخ، عارضی، یعنی تغییرپذیر و تغییرکردنی است. وقتی معمای هویدا را جستجو میکردم، سایۀ شاه همیشه انکارناپذیر بود. هنگامی که به تدوین نگاهی به شاه پرداختم، رضاشاه همیشه حاضر و در عین حال به شکل تکان دهندهای غایب بود. خوشبختانه در سالهای پیش از انقلاب مجموعۀ کامل نوشتهها و سخنرانیها و مصاحبههای شاه در چهارده مجلد نفیس به چاپ رسیده بود، ولی مجموعهای از سخنرانیهای رضاشاه که قاعدتا به لحاظ ایجاز همیشگی او در سخنرانی، شاید بیش از یک جلد هم نمیشد، هرگز منتشر نشد. حتی دو سفرنامۀ بسیار مهم رضاشاه را با تأخیر و به مناسبت جشن پنجاهمین سال سلطنت پهلوی، آن هم بیشتر به شکل متنی تبلیغاتی چاپ کردند.
در هر حال، آن سکوت طولانی و قصور زیانبار رژیم شاه در چاپ این دو کتاب را هیاهوی مستمر کسانی پر کرد که روایتشان از رضاشاه در چند واژه خلاصه میشد؛ «انگلیسیها با به حاکمیت رساندن یک قزاق بسیار بیرحم، گستاخ، بیسواد، لات منش و بیایمان به نام رضاخان کنترل ایران را در دست گرفتند و رضاخان هم با منکوب کردن علما و مرعوب کردن شدید ملت اهداف آنان را محقق کرد و در این مسیر عدهای روشنفکر غرب زده یا وابسته هم با رنگ روغن زدن به حکومت پلید او در جنایاتش شریک شدند.» طبعا این نه یک تحلیل تاریخی که یک روضۀ سیاسی است. نه بازخوانی، که تحریف تاریخ و تلاشی است برای تحمیق مردم.
در بازخوانی تاریخ دوران رضاشاه، باید به گمانم رسم روضۀ معممها و مکلاها را واگذاشت. به جای تلاش مکرر در «معرفی» رضاشاه باید، در راه «شناخت» او گام گذاشت. بیهقی همین اصل مهم را در چند کلام سخت زیبا خلاصه میکند. میگوید، «روا نیست در تاریخ تخسیر و تحریف و تغییر و تبذیر کردن.» به دیگر سخن، کار تاریخ قدیس بافی یا شیطان سازی نیست. ملات تاریخ نه شنیدههای نامستند که یافتههای مستند است.
در این کتاب میکوشم پاسخ هر پرسشی در مورد رضاشاه را در اسناد بجویم نه در وهمیات ایرانیت تحقیرشده یا جزمیاتی تجددستیز، و یا روایتی که به قدیس سازی از رضاشاه مشغول است.
واقعیت گریزناپذیر دیگری بر پیچیدگی کار تاریخی در ایران، به ویژه در مورد رضاشاه میافزاید. در هر دادگاه متجدد که هیأت منصفهای هم دارد، طبعا شواهدی که مستقیم و بلاواسطه به رخداد مورد بحث مربوطند از اهمیتی بیبدیل برخوردارند. در یک چنین دادگاهی، دادستان و وکیل و حتی هیأت منصفه همه به تساوی از حق دسترسی به این شواهد و اسناد برخوردارند. اما در ایران، رژیم اسلامی اسناد دوران رضاشاه را بیشتر به سلاحی سیاسی بدل کرده و آن را هم در اختیار «خودیها» میگذارد تا از آن برای محکوم کردن رضاشاه استفاده کنند. ایرانیان خارج نشینی که همسو با شعارهای رژیم نیستند به طور کلی «غیرخودی» به شمار میروند و از دسترسی به این اسناد محرومند.
ولی این دشواریها و همۀ ابهامات و شایعات و روضهها، نسلهای تازۀ ایرانیان را از تلاش برای یافتن حقیقت تاریخی دوران رضاشاه بازنداشته است و نمیتواند جوازی برای کم کاری یا صرفا بازنویسی روایات گذشته باشد. به قول سهراب سپهری، «چشمها را باید شست» و تاریخ آن دوران را باید باز خواند و باز نوشت. کار این بازخوانی و بازاندیشی درکمان از تاریخ بیشباهت به تلاش سیزیف، آن اسطورۀ کوشندگی در کاری پایان ناپذیر نیست. او دائم سنگی را به بالای کوه میغلتاند. به قله که میرسید، سنگ، به تمهید خدایان کینه توز، به پایین کوه و نقطۀ آغازین تلاش سیزیف غلت میخورد. ولی ما هم باید چون آلبر کامو در روایتش از سیزیف، دل خوش داریم که سنگ هرگز دقیقا به همان نقطۀ شروع برنمیگردد و گامی چند بالاتر از آن میایستد و تلاش ما و دیگران پس از ما را میطلبد. رضاشاه هم گویی در لحظههایی در تبعید، به روایتی سیزیف وار از تلاشهای خود دچار شد.
روزی در موریس با اعضای خانوادهاش صحبت میکرد. هریک دربارۀ آنچه از دست داده بودند چیزی میگفت. رضاشاه گفت، «تنها نگرانیام برای این است که وضع ایران چه میشود. ما با هزار زحمت و جان کندن یک تکانهایی به ایران داده بودیم و حالا باز دومرتبه تازه برمیگردد به وضع قبل و باز دومرتبه بساطهای سابق.» در موردی دیگر به همسرش ملکه عصمت گفته بود «می ترسم اوضاع کشور آشفته شود و پسرم بیمبالاتی کند و دوباره در کشور آخوندبازی راه بیفتد. او میانۀ خوبی با آخوندها نداشت.» از سویی پیش بینی و هراس رضاشاه درست بود. نه در زمان پسرش، که با روی کار آمدن رژیم اسلامی در سال ۱۳۵۷، سرنوشت ایران باز دومرتبه مثل «بساطهای سابق» شد و آخوندبازی راه افتاد. ولی شاید ترس و یأس رضاشاه نتیجۀ دلتنگیهای تبعید بود.
از منظر تاریخی، مهمترین نبرد صد سال اخیر ایران در واقع میان اندیشههای رضاشاه و الگوی او برای تجدد از یک سو و افکار آیت الله خمینی و فکر تجددستیزی از سویی دیگر بود. بسیاری از محققان، نبرد اصلی را میان مشروطه و استبداد میدانند. به گمان من رضاشاه موفق شد قاجارها را براندازد و همین براندازی رویارویی و نبردی تازه را رقم زد. دو تجربۀ موفق براندازی در ایران سدۀ بیستم را دو نفر به نمایندگی از دو دیدگاه متضاد رهبری کردند. یکی در سال ۱۳۰۵ و دومی در ۱۳۵۷. رضاشاه به نوزایش ایران و ایرانیت دلبسته بود. پنجرهای هم به روی تجدد عرفی و ایرانی ـ جهانی گشود. میخواست مذهب را به عرصۀ خصوصی محدود کند. قلدریاش هم بیش از هر چیز در خدمت این کار و رویارویی با انواع قلدرانی بود که دشمن این نوزایش بودند. او گرچه به جنبههای لیبرالی یک حکومت دموکراتیک پابند نبود، ولی با تغییرات اجتماعی و اقتصادی دورانش زمینۀ ایجاد جامعهای ساخته و پذیرندۀ دموکراسی لیبرالی فراهم میکرد. در مقابل، آیت الله خمینی دشمن این نوزایش بود. با اصلاح دین سر عناد داشت. ایرانی شریعت محور و تجددستیز میطلبید و پنجره را به روی ایرانیت و تجدد و اصلاح دینی میبست. رهروان راهی که او میرفت با قلدری به جنگ تجدد رفتند. امروز که صد سال از آغاز حکومت رضاشاه و حدود هشتاد سال از زمانی که در تبعید واهمههای تلخ تاریخی خود را به زبان آورد میگذرد، آیندۀ ایران، به لحاظ همان «تکانهایی» که او به ایران داده بود، از هر زمان به تجدد ایرانی ـجهانی مطلوب و منظور او نزدیکتر است. این بار به لحاظ تحولاتی که جامعه در صد سال گذشته تجربه کرده است - که یکی از مهمترین آنها حضور هرچه بیشتر و فعالتر زنان در عرصۀ اجتماع است - شرایط بیش از هروقت دیگر برای تحقق دموکراسی، آنچنان که مراد اکثر مشروطه طلبان هم بود آماده است.
زندگی رضاشاه بیش از هر چیز و بیش و کم در همه حال، در خدمت تحقق اندیشههایش بود. به گمانم زیان بارترین و نادرستترین روایتی که در مورد رضاشاه در خاطرۀ تاریخی ما جا افتاده و ته نشین شده این است که او قلدری بیسواد و نوکر انگلیس بود. هرچه بیشتر در اسناد تأمل کردم، هرچه بیشتر نوشتهها و سخنرانیهایش را خواندم، بیشتر متقاعد شدم که این باور، اسطورهای بدخیم بیش نیست.
در این کار، به این نتیجه رسیدم که زندگینامۀ تازۀ او بیش از هر چیز باید زندگینامۀ فکری او باشد. در میان رهبران سیاسی کمتر کسی در تاریخ صد سال اخیر ایران به اندازۀ او در مورد مسألۀ تجدد ایران به جد اندیشه کرده و کتاب نوشته و جزئیات نوع تجددی را که میخواسته و ایران را شایستهاش میدانسته برگفته و در راه تحققش کوشیده است.
داوری دربارۀ چند و چون موفقیت من در این کار سنگین و انصافم در انتخاب «داده»ها بر دوش خوانندگان و دادگاه تاریخ است.